آیا بازار دارو در ایران با انحصار مخرب مواجه می شود ؟

امیر هاشمی مشکینی
کارشناس اقتصاد و مدیریت دارو

طی ماه‌های تازه در بخشی از فضای رسانه‌ای مملکت مباحثی پیرامون بازار دارو مطرح شده است که از آنگونه آنها می‌توان به جستار هستی انحصارهایی در بازار دارویی مملکت اشاره کرد. با پروا به بحث‌های صورت گرفته، لازم است به این سوال استجابت دیتا شود که اساسا تعریف انحصار در بازار دارو چیست و آیا در بازار دارویی ایران انحصار مخربی هستی دارد یا خیر.



انواع انحصار در بازار دارویی دنیا

انحصار ناشی از حق پتنت (اختراع): طبق قوانین حقوق ازآنش فکری، هرگاه یک کمپانی داروسازی یک مولکول جدید، حائز قابلیت صنعتی را برای اولین بار فرآوری کند می‌تواند آن را در مراکز ثبت نوآوری ثبت و برای آن یک پتنت یا انحصار دست کم 20 ساله (از موعد ثبت) اخذ کند. علت اعطای این انحصار آن است که شرکت‌ها برای کشف یک داروی جدید هزینه‌های هنگفتی متحمل شده‌اند و در صورتی که این انحصار وجود نداشته باشد، سایر شرکت‌ها بعد از ورود آن دارو به بازار، به سادگی به فرآوری آن دارو از راه مهندسی معکوس خواهند پرداخت و در نتیجه تمام سرمایه‌گذاری انجام شده برای کشف یک محصول دارویی جدید از بین خواهد رفت و دیگر انگیزه‌ای برای گسترش درمان‌های جدید هستی نخواهد داشت.

انحصار اعطا شده از سوی نهادهای نظارتی دارو یا وزارت بهداشت: یک نوع دیگر از انحصار شامل مواردی است که از سوی نهاد نظارتی دارو یا وزارت بهداشت با هدف برپایی انگیزه بین شرکت‌های داروسازی برای فرآوری بعضی داروهای خاص اعطا می‌شود. قاعدتا این انحصارها ارتباطی به پتنت ندارند. برای نمونه سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) به شرکت‌هایی که تست‌های بالینی کودکان را برای داروهایشان انجام می‌دهند یک دوره انحصار 6 ماهه علاوه‌بر پتنت اعطا می‌کند تا انگیزه‌ای برای گسترش داروهای کودکان باشد یا به شرکت‌هایی که داروهای بیماری‌های نادر را فرآوری می‌کنند نیز انحصار 7 ساله اعطا می‌کند، چرا که سرمایه‌گذاری روی این داروها برای شرکت‌ها به صرفه نیست. این نهاد وانگهی به شرکت‌هایی که پس از سپریدن دوره پتنت یک دارو برای اولین بار مثال ژنریک آن‌را تولید می‌کنند یک دوره انحصار 180 روزه اعطا می‌کند.

محدودیت/ ممنوعیت واردات با قصد حمایت از تولید داخل: در برخی کشورهای در حال توسعه، هنگامی که یک دارو تولید درون می‌شود دولت به جهت پشتیبانی از تولید داخل، واردات نمونه‌های همانند را اندک یا بازداشته می‌کند. در بسیاری موارد نیز وقتی یک دارو فرآوری تو شد مثال وارداتی از لیست بیمه حذف شده و تنها بها داروی ایرانی به مریض پرداخت می‌شود. این باره در کشورهای بیشتری تماشا می‌شود، زیرا هم حق دسترسی به داروهای وارداتی را برای بیمارانی که علاقه‌مند به خرید داروی برند اصلی از جیب خویش هستند، حفظ می‌کند و هم کارآمدی در هزینه‌کرد بودجه سلامت پیگیری می‌شود.



در مورد انحصار برآمده از پتنت با توجه به اینکه ما در ایران قوانین پتنت را کمینه در باره دارو اجرا نمی‌کنیم، شرکت‌های ژنریک‌ساز ایرانی می‌توانند هر دارویی را تولید و وارد بازار کنند. ولی نکته اینجاست الی زمانی که هیچ کمپانی ایرانی نتواند همانند یک داروی بیگانه را تولید کند به چهره غیرقابل اجتناب، شرکت تولیدکننده خارجی تنها تامین‌کننده دارو است. برای نمونه اگر یک کمپانی آلمانی دارویی را فرآوری کرده و انحصار برآمده از حق پتنت آن را نیز در جهان در گزین کردن دارد، انحصار آن دارو را در ایران نیز لغایت زمانی‌که یک کمپانی ایرانی موفق به فرآوری نمونه مشابه آن شود در برگزیدن خواهد داشت. قاعدتا آن شرکت آلمانی نیز می‌تواند دارو را بدست نماینده رسمی خویش در ایران به بازار عرضه کند و مسوول اصالت و کیفیت دارو نیز خواهد بود. عده‌ای معتقدند این موارد نیز نوعی انحصار اعطا شده از طرف سازمان خوراک و دارو و وزارت بهداشت ایران است. حال آنکه وقتی یک دارو تنها از جانب یک کمپانی در دنیا در حال تولید است و هیچ شرکت بیگانه هم به‌دلیل حق پتنت امکان تولید آن را ندارد و هیچ کمپانی ایرانی هم الی کنون موفق به تولید آن نشده است چگونه امکان شکستن این انحصار وجود دارد؟ سازمان غذا و دارو طی سه سال گذشته مواردی اندک از این گونه انحصار را به برخی محصولات آن‌هم برای مدت 6 ماه لغایت 1 سال اعطا کرد. این موارد دربرگیرنده داروهایی بودند که برای نخستین بار در کشور و عمدتا بدست شرکت‌های حقیر و دانش‌بنیان تولید شدند. شرکت‌های دانش‌بنیان به‌دلیل ساختار علمی و دانشگاهی فاقد قدرت سرمایه‌گذاری بالا هستند و در چهره عدم پشتیبانی نمی‌توانند در بازار به چشم وهمچشمی پیوسته دهند در نتیجه پشتیبانی از آنها لازم است. هرچند این انتقاد به سازمان خوراک و دارو وارد است که اطلاع‌رسانی و مستندسازی کافی راجع به این رویه انجام نداد که مایه ناخشنودی سندیکای تولیدکنندگان نیز شد و در نهایت اعطای این انحصارها لغو شد. ایراد سایر این بود که آیا قانونی برای اعطای چنین انحصارهایی از سوی سازمان خوراک و دارو وجود دارد یا خیر.

انحصارهای حمایتی: سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی، سازمان خوراک و دارو را موظف می‌کند که از تولید داخل پشتیبانی کند. ولی نظر به اینکه بعضی بیماری‌ها تنها به داروی خارجی پذیرش می‌دهد یا در برخی بیماری‌ها امکان تغییر دارو از بیگانه به ایرانی نیست، پس دولت واردات داروهای دارای مثل فرآوری تو را به صفر نمی‌رساند ولی در حتماً 5 لغایت 10 درصد بازار نگه می‌دارد. یک نوع سایر از این بخش انحصارها در مورد خرید ماده اولیه است که از سنه گذشته مطرح شده است. به این‌صورت که تولیدکنندگان دارو حتما باید مواد اولیه خویش را از شرکت‌های ایرانی بخرند حتی اگر گران‌تر و بدون تاییدیه‌های کیفی بین‌المللی باشد. انتقاد تولیدکنندگان دارو این است که ارزش افزوده صنعت مونث اولیه، به هیچ وجه قابل مقایسه با داروسازی نیست و حتی کشورهای غربی هم داروسازی را فدای حمایت از صنعت ماده اولیه که در سنجش با کشورهایی مثل هند برتری نسبی در آن هستی ندارد، نمی‌کنند. به‌طور کلی می‌توان نتیجه‌گیری کرد که در حال آماده انحصار آسیب‌رسان جدی و قابل پیشگیری در بازار دارویی ایران هستی ندارد. هرچند همان‌طور که در بالا باره اشاره قرار گرفت، بعضی ضوابط سازمان خوراک و دارو نیازمند مرور و اصلاح هستند.








منبع : روزنامه دنیای اقتصاد

ویرایش : خبرگزاری آهن نت